Botir Qobilov: P2P-o‘tkazmalar ustidan qat’iy nazorat biznesni yana naqd pulga qaytarishi mumkin

To‘lovlarni raqamlashtirishning o‘zi iqtisodiyotni to‘liq shaffoflashtirishni kafolatlamaydi. Aksincha, elektron o‘tkazmalar ustidan haddan tashqari qat’iy nazorat yoki foydalanuvchilar uchun qo‘shimcha xarajatlarning joriy etilishi biznes va aholining bir qismini yana naqd hisob-kitoblarga qaytarishi mumkin. Bu haqda Texas davlat universiteti professori hamda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki huzuridagi Jamoatchilik kengashi a’zosi Botir Qobilov Kapital.uz bilan intervyuda gapirdi.

O‘zbekistonda raqamli to‘lovlardan ham jismoniy shaxslar, ham biznes vakillari faol foydalanmoqda. Ekspert so‘zlariga ko‘ra, buning asosiy sabablaridan biri — bunday to‘lovlarning qulayligi va nisbatan arzonligi. Ko‘plab hollarda raqamli o‘tkazmalar foydalanuvchilar uchun bepul amalga oshiriladi.

Odamlar odatda raqamli to‘lovlarni afzal ko‘radi, chunki ular qulay, tez va arzon, — deydi Qobilov.

Raqamli izning afzalliklari

Biroq raqamlashtirishning foydalanuvchilar xatti-harakatiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan jihati ham bor. Naqd hisob-kitoblardan farqli ravishda, elektron tranzaksiya raqamli iz qoldiradi.

Agar siz naqd pulda hisob-kitob qilsangiz, bu operatsiya haqida hech qayerda ma’lumot qolmaydi. Raqamli to‘lovda esa raqamli iz qoladi va undan qachondir, qandaydir shaklda — jumladan, soliq yoki boshqa nazorat maqsadlarida foydalanish mumkin, — deb tushuntiradi professor. 

Uning fikricha, aynan shu sababli foydalanuvchilar o‘z xarajatlariga ehtiyotkorroq munosabatda bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, soliqqa tortish qoidalari o‘zgartirilsa yoki raqamli to‘lovlarga qo‘shimcha tranzaksion xarajatlar joriy etilsa, bu masala yanada dolzarb masalaga aylanadi.

Agar davlat onlayn to‘lovlar uchun soliqqa tortishni yoki ularga qo‘shimcha komissiyalar joriy etsa, bu elektron tranzaksiyalarning jozibadorligini pasaytirishi mumkin. Natijada foydalanuvchilarning bir qismi yana naqd pul yoki boshqa muqobil usullarga o‘tishi ehtimoli paydo bo‘ladi.

Elektron to‘lovlar xarajatlarni kamaytiradi

O‘zbekistonda raqamli to‘lovlarning rivojlanishi haqida gapirar ekan, ekspert hozirgi jarayonni ijobiy baholadi. Uning fikricha, mamlakatning afzalliklaridan biri — rivojlangan iqtisodiyotlar ilgari bosib o‘tgan barcha bosqichlardan o‘tmasdan, yangi texnologiyalarga tezroq o‘tish imkoniyatidir.

Bizda boshqa mamlakatlarga raqamlashtirishda tezda yetib olish imkoniyati bor. Byurokratiya yoki eski texnologiyalar bosqichidan o‘tish shart emas — yangi texnologiyalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tish mumkin. Bunday sakrash har doim ustunlik beradi, — deya hisoblaydi Botir Qobilov.

Uning fikricha, elektron to‘lovlar tranzaksion xarajatlarni kamaytirish va aholi hamda kichik biznes uchun moliyaviy operatsiyalarni soddalashtirish imkonini beradi.

Raqamlashtirishda Keniya tajribasi 

Ekspert an’anaviy ma’lumotlar hajmi cheklangan rivojlanayotgan mamlakatlarda raqamli moliyaviy texnologiyalar qanday rivojlanayotganiga ham e’tibor qaratib, Keniyada fintech xizmatlari, jumladan, raqamli kreditlash jadal rivojlanayotganini qayd etdi.

Bunday mamlakatlarda an’anaviy bank tizimi duch keladigan muammolardan biri — potensial qarz oluvchi haqida rasmiy ma’lumotlarning yetarli emasligidir. Biroq raqamli texnologiyalarning rivojlanishi inson haqidagi muqobil ma’lumotlarni shakllantirish imkonini beradi. Masalan, raqamli xizmatlardan foydalanish xususiyati va boshqa mavjud manbalar asosida foydalanuvchi haqida qo‘shimcha ma’lumotlar to‘plash mumkin.

Shu ma’lumotlar asosida moliyaviy kompaniyalar sun’iy intellekt va mashinaviy o‘rganish texnologiyalaridan foydalangan holda potensial qarz oluvchining profilini shakllantirishi mumkin.

Shunday qilib, raqamlashtirish nafaqat mavjud operatsiyalarni elektron shaklga o‘tkazadi, balki an’anaviy ma’lumotlar yetarli bo‘lmagan sharoitda yangi ma’lumotlar infratuzilmasini ham yaratadi.

Biznesni yana naqd hisob-kitoblarga qaytarmaslik uchun nima qilish mumkin?

Iqtisodchi ekspertning fikricha, P2P-o‘tkazmalar ustidan soliq nazoratini ta’minlash bilan birga, biznesni naqd hisob-kitoblarga qaytishga undaydigan omillarni yaratmaslik ham muhim masala, bu borada davlat ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi kerak.

Aholi va kichik biznes raqamli vositalardan foydalanishga endigina moslashayotgan bir paytda ustuvor vazifa elektron operatsiyalarga yuklamani oshirish emas, balki ularning qo‘llanilishini yanada kengaytirish bo‘lishi kerak.

Eng muhimi — imkon qadar ko‘proq odamni raqamlashtirish jarayoniga jalb qilish va uning afzalliklarini aholiga tushuntirish kerak, — dedi ekspert.

Qayd etilishicha, bu yerda hal qiluvchi omil raqamli to‘lovlarning iqtisodiy jihatdan jozibadorligidir. Agar mahsulot yoki xizmatning naqd va raqamli to‘lovdagi narxi bir xil bo‘lsa, tranzaksion xarajatlar ham teng bo‘lsa, iste’molchining naqd pulni tanlashiga deyarli sabab qolmaydi.

Agar sizda naqd pul va raqamli pul o‘rtasida tanlov bo‘lsa va narxda farq bo‘lmasa, ishonchim komilki, odam raqamli variantni tanlaydi — bu qulayroq, — deb vaziyatni izohlaydi Qobilov.

Shuningdek, uzoq muddatda aynan shunday yondashuv norasmiy operatsiyalarni ortiqcha bosimsiz bosqichma-bosqich qisqartirishga yordam berishi mumkin.

Agar savdo-sotiqni naqd hisob-kitoblardan raqamli to‘lovlarga o‘tkazsak, kelajakda katta maqsad — xufiyona iqtisodiyotni qisqartirish — o‘z-o‘zidan amalga oshishi mumkin, — deya hisoblaydi ekspert.

Shunday qilib, ekspert O‘zbekistonda raqamli to‘lovlarni yanada rivojlantirishning asosiy sharti nazoratni kuchaytirishdan ko‘ra, naqd pulsiz hisob-kitoblarning afzalliklarini — qulaylik, tezkorlik va arzonlikni saqlab qolishdan iborat, deb hisoblaydi. Operatsiyalar qanchalik ko‘p tabiiy ravishda raqamli formatga o‘tsa, iqtisodiyotda shunchalik ko‘p ma’lumot shakllanadi va uni legallashtirish imkoniyatlari ham kengayadi.