O‘zbekistonda kreditlar va depozitlar bo‘yicha foiz stavkalari yaqin 3–4 yilda pasayishi mumkin

O‘zbekistonda bank kreditlari va depozitlari bo‘yicha foiz stavkalari yaqin uch-to‘rt yil ichida bosqichma-bosqich pasayishi mumkin. Bu haqda 4-noyabr kuni bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida Markaziy bank raisi o‘rinbosari Nodirbek Achilov ma’lum qildi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, qarz mablag‘lari qiymatining pasayish tendensiyasi hozirdanoq kuzatilmoqda. 2025-yil avgust oyiga nisbatan kreditlar bo‘yicha o‘rtacha foiz stavkalari taxminan 2–3% bandga kamaygan.

Achilov kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari ularning maqsadi, muddati va ajratish shartlariga bog‘liqligini ta’kidladi. Masalan, investitsion kreditlar, odatda, qisqa muddatli iste’mol kreditlariga qaraganda arzonroq bo‘ladi.

Ipoteka kreditlari bozorida ham stavkalar pasaymoqda. Uch-to‘rt yil avval uy-joy kreditlari o‘rtacha yillik 24–25% stavkada ajratilgan bo‘lsa, hozir bozorda taxminan 18% lik takliflar mavjud.

Shu bilan birga, eng yuqori foiz stavkalari mikrokreditlar, qisqa muddatli ta’minotsiz kreditlar va onlayn xizmatlar orqali rasmiylashtiriladigan qarzlarda saqlanib qolmoqda. Regulyator bahosiga ko‘ra, ushbu segmentlarda ham qarz mablag‘lari qiymati asta-sekin pasaymoqda.

Nima uchun kreditlar qimmatligicha qolmoqda?

Markaziy bank raisi o‘rinbosari kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari yuqoriligini izohlar ekan, bunga sabablardan biri sifatida 2017-yilda iqtisodiyotni liberallashtirish boshlanguniga qadar shakllangan kechiktirilgan kredit talabini keltirdi.

Uning ta’kidlashicha, avvalroq aholining bank kreditlaridan foydalanish imkoniyatlari cheklangan edi. Moliya sektori liberallashtirilganidan so‘ng to‘planib qolgan talab bank tizimiga yo‘naltirila boshladi. Bu esa kredit resurslariga bo‘lgan ehtiyojni oshirdi.

Yana bir omil — ichki jamg‘armalar hajmining yetarli emasligi. Achilovning so‘zlariga ko‘ra, avvalgi yillarda banklarning depozit bazasi nisbatan kichik bo‘lgan, kreditlarga bo‘lgan talab esa tez sur’atlarda o‘sgan.

Banklar kredit ajratish uchun aholi va biznes mablag‘larini depozitlar orqali jalb qilishi yoki tashqi moliyalashtirish manbalaridan foydalanishi kerak. So‘nggi yillarda bank tizimidagi omonatlar hajmining ortishi kreditlash imkoniyatlarini kengaytirmoqda va foiz stavkalarining pasayishi uchun sharoit yaratmoqda.

Markaziy bank raisi o‘rinbosari depozitlar bo‘yicha takliflar shartlari ham o‘zgarayotganiga e’tibor qaratdi. Uning aytishicha, banklar yillik 18% dan yuqori daromadlilikka ega omonatlarni tobora kamroq taklif qilmoqda. Aksariyat takliflar esa shu daraja atrofida shakllanmoqda. Regulyator kelgusida depozitlar bo‘yicha foiz stavkalari yanada pasayishini kutmoqda.

Foiz stavkalari qachon pasayishi mumkin?

Markaziy bank prognoziga ko‘ra, yaqin uch-to‘rt yil ichida moliya bozoridagi foiz stavkalari muvozanatli darajalarga yaqinlashishi kerak. Bu kreditlar va depozitlar qiymati, shuningdek, regulyatorning asosiy stavkasiga ham tegishli.

Shu bilan birga, pul-kredit siyosatini yumshatish inflyatsiya va inflyatsion kutilmalarning barqaror pasayishiga bog‘liq bo‘ladi. Achilov ushbu ko‘rsatkichlar pasaymas ekan, Markaziy bank asosiy stavkani tushira olmasligini ta’kidladi.

Moliya bozorini rivojlantirish maqsadida regulyator Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki bilan hamkorlik qilmoqda. Boshqa ustuvor yo‘nalishlar qatorida banklar o‘rtasidagi raqobatni kuchaytirish, kredit mahsulotlari turini kengaytirish va o‘zgaruvchan foiz stavkalariga asoslangan moliyalashtirish vositalarini rivojlantirish ham bor.

Shu bilan birga, Markaziy bank umumiy kreditlash qiymati pasaygan taqdirda ham ta’minotsiz kreditlar va tezkor rasmiylashtiriladigan qarzlar nisbatan yuqori foiz stavkalarida qolishi mumkinligini istisno qilmayapti.