Sigaret xaridida naqd pulni taqiqlash: tezlashtirilgan raqamlashtirishmi yoki byudjet uchun xavfmi?

2026-yil 1-apreldan boshlab O‘zbekistonda shaxsiy foydalanish uchun tamaki mahsulotlarini xarid qilishda naqd pul bilan hisob-kitob qilish taqiqlanadi. Mazkur chora naqdsiz to‘lovlar ulushini oshirish va yashirin iqtisodiyot hajmini qisqartirishga qaratilgan.

Tashabbusning maqsadi — to‘lovlarni raqamlashtirish jarayonini tezlashtirish hamda iqtisodiyotdagi hisob-kitoblarning shaffofligini oshirishdir. Shu bilan birga, ushbu yangilik chakana bozorning eng yirik aksiz segmentlaridan biriga taalluqli bo‘lib, u soliq tushumlarini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.

O‘zbekiston FinTech assotsiatsiyasi raisi Nargis Do‘stmatovaning ta’kidlashicha, naqdsiz to‘lovlarni rivojlantirish moliya tizimini modernizatsiya qilishning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.

Naqdsiz hisob-kitoblar va raqamli to‘lovlarni kengaytirish moliya tizimini modernizatsiya qilish hamda mamlakat fintex-ekotizimini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bunday instrumentlar iqtisodiy operatsiyalar shaffofligini oshiradi va biznes uchun to‘lovlarni qabul qilish jarayonini soddalashtiradi, — deydi Do‘stmatova.

Byudjet daromadlarida sohaning ko‘lami

2025-yil yanvar–noyabr oylarida tamaki sanoatining ikki yirik kompaniyasi davlat byudjetiga qariyb 3,7 trln so‘m soliq to‘lagan.

Ko‘lamni tushunish uchun:

• bu ko‘rsatkich mamlakatning yirik sanoat korxonalari darajasiga teng;
• ishlab chiqaruvchi kompaniyalar orasida eng katta hissalardan biri hisoblanadi;
• tushumlarning muhim qismi aksiz solig‘i va QQS hisobiga shakllanadi.

Tamaki mahsulotlari aksiz tovarlar qatoriga kiradi, shu sababli realizatsiya hajmi soliq tushumlari miqdoriga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, sigaretalar allaqachon raqamli markirovka tizimiga kiritilgan bo‘lib, bu ularning aylanishini amaldagi aksiz ma’murchiligi tizimi bilan bir qatorda kuzatish imkonini beradi.

Hisob-kitoblar tuzilmasi: naqd pul hanuz ustun

Chakana savdo nuqtalarida o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, mamlakat bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich quyidagicha:

• tamaki mahsulotlari savdosining 70%i naqd pul orqali;
• 30%i esa naqdsiz shaklda amalga oshiriladi.

Ayrim hududlarda naqd to‘lovlar ulushi 70–80%dan ham yuqori.

Shunday qilib, naqd hisob-kitoblarni taqiqlash chakana segmentdagi amaldagi legal aylanmaning sezilarli qismini bevosita qamrab oladi.

Shu bilan birga, hududlarda to‘lov infratuzilmasining rivojlanish darajasi va naqdsiz instrumentlarning amaliy tarqalishi bir xil emas.

Nargis Do‘stmatovaning ta’kidlashicha, to‘liq naqdsiz hisob-kitoblarga o‘tish infratuzilma va biznesning tayyorgarlik darajasini hisobga olishni talab qiladi.

To‘liq naqdsiz to‘lovlarga o‘tish puxta o‘ylangan joriy etish mexanizmini talab qiladi. O‘zgarishlar barcha bozor ishtirokchilari uchun qo‘shimcha xatarlarsiz va bosqichma-bosqich amalga oshirilishi uchun infratuzilma hamda biznesning tayyorgarlik darajasini inobatga olish muhim, — deydi u.

Byudjet konsentratsiyasi va o‘zgarishlarga sezgirlik

O‘zbekistonda soliq tushumlari katta darajada yirik soliq to‘lovchilarga to‘plangan. Davlat soliq qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, eng yirik 20 ta kompaniya yirik soliq to‘lovchilar tushumlarining qariyb 60%ini shakllantiradi.

Bunday sharoitda yirik aksiz segmentlaridagi o‘zgarishlar soliq tushumlari dinamikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Aksiz bozorlarida legal aylanmaning barqarorligi ayniqsa muhim, chunki byudjet tushumlarining katta qismi aynan shu segment orqali shakllanadi.

Agar legal aylanma shartli ravishda 20%ga kamaygan taqdirda, sohada byudjetga tushadigan soliq to‘lovlari 700–800 mlrd so‘mga qisqarishi mumkin.

Nolegal bozor

2023–2025-yillarda tamaki mahsulotlarining nolegal savdosi hajmi qisqargan:

• 2023-yil — 2,4 mlrd dona
• 2024-yil — 1,5 mlrd dona
• 2025-yil — 1,1 mlrd dona

Shunga qaramay, ayrim hududlarda nolegal aylanma ulushi hali ham ikki xonali ko‘rsatkichlarda saqlanib qolmoqda.

Jamoatchilik muhokamalarida naqd hisob-kitoblarni taqiqlash masalasi talabning legal va nolegal segmentlar o‘rtasida qayta taqsimlanishi ehtimoli bilan ham bog‘liq holda ko‘rib chiqilmoqda. Shuningdek, infratuzilma va nazorat mexanizmlari yuqori darajadagi naqd to‘lovlar mavjud bo‘lgan segmentda to‘liq naqdsiz modelga o‘tishga qanchalik tayyorligi ham muhokama qilinmoqda.

Huquqiy jihat

Amaldagi qonunchilik iste’molchiga to‘lov usulini tanlash huquqini beradi. Naqd hisob-kitoblarni to‘liq taqiqlash esa muvofiqlik va huquqiy uyg‘unlik masalalarini keltirib chiqarishi mumkin.

Alohida jihat — turistlar va daromadini naqd shaklda oladigan fuqarolar bilan bog‘liq.

Raqamlashtirishni boshqarib bo‘ladimi?

Naqdsiz to‘lovlar ulushini oshirish maqsadi bahs-munozaralarga sabab bo‘lmaydi. Asosiy savol — uni qanday mexanizm orqali joriy etish.

Ekspertlar boshqariladigan modelni ko‘rib chiqishni taklif qilmoqda:

• naqd hisob-kitoblar uchun limit joriy etish (masalan, 50–100 ming so‘mgacha);
• bosqichma-bosqich o‘tish;
• QR-to‘lovlar bo‘yicha komissiyalarni cheklash;
• islohotni nolegal aylanmaga qarshi kurashni kuchaytirish bilan uyg‘unlashtirish.

O‘zbekiston FinTech assotsiatsiyasi raisi, shuningdek, tranzaksiya komissiyalarining chakana savdoga va operatsiyalarning yakuniy qiymatiga ta’siriga ham e’tibor qaratadi.

Tranzaksiya qiymati ham muhim omil bo‘lib qolmoqda. Kichik biznes va mikro tadbirkorlar uchun past marja sharoitida hatto kichik komissiyalar ham sezilarli bo‘lishi mumkin. Bu esa iste’molchilar uchun operatsiyalarning yakuniy qiymatiga ham ta’sir qilishi ehtimoldan xoli emas. Ko‘plab mamlakatlarda naqdsiz to‘lovlar ulushining o‘sishi infratuzilmani rivojlantirish va to‘lov provayderlari o‘rtasidagi raqobat orqali rag‘batlantiriladi, — deydi Do‘stmatova.